Năm 2012 sẽ là năm đẩy mạnh tái cấu trúc các Ngân hàng thương mại (NHTM) một trong 3 đối tượng của chiến lược tái cấu trúc nền kinh tế là: nợ công, doanh nghiệp nhà nước và Ngân hàng thương mại. Nếu các năm trước đây ngành Ngân hàng tập trung thực hiện các Đề án tái cấu trúc hệ thống các NHTM nhà nước theo hướng dùng nội lực là chính làm các NHTM nhà nước mạnh lên để khẳng định năng lực cạnh tranh và đóng vai trò nòng cốt trong thời kỳ hội nhập kinh tế thế giới, thì từ cuối năm 2011 sang đầu 2012 việc tái cấu trúc các NHTM bao gồm cả xu hướng dùng ngoại lực để mạnh lên nhờ các hình thức mua bán sở hữu NHTM để thay đổi hình ảnh logo, thay đổi tiềm lực để đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển đang khá phổ biến.
Xu hướng đó là hệ quả tất yếu của thực trạng hiện nay khi các NHTM còn thiếu tính tổng thể và thiếu một chiến lược kinh doanh hiệu quả và bền vững, nhưng luôn là các ngân hàng đa năng. Các NHTM lớn hay nhỏ đều hoạt động kinh doanh như nhau đủ mọi chủng loại sản mới từ NHTM cổ phần nông thôn lên NHTM cổ phần đô thị. Vì vậy, nhiều quyết định kinh doanh chỉ dựa vào lợi ích ngắn hạn, làm theo “phong trào”.Khi môi trường kinh doanh thay đổi (giá BĐS, TTCK, vàng, ngoại tệ, xuất nhập khẩu,…) thì lập tức sẽ kéo theo những hệ luỵ lớn đối với những NHTM không chuyên sâu trong các lĩnh vực.
Tình trạng cạnh tranh với mật độ quá dày do việc mở nhiều NHTM khác nhau theo địa giới hành chính đã dẫn đến chính sách khách hàng không hợp lí, làm chi phí hoạt động và lãi suất huy động tăng, miếng bánh huy động bị dàn mỏng, đẩy lãi suất cho vay tăng. Tình trạng “cá lớn nuốt cá bé” hay “làm giàu trên lưng nhau” giữa các NHTM vẫn khá phổ biến.
Trong khi đó cơ quan quản lý là ngân hàng nhà nước cũng còn nhiều bất cập: NHNN tuy đã phát huy được tác dụng trên nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng căn bản vẫn là cơ quan được giao nhiều quyền hạn hành chính hơn và còn là cơ quan thực thi chính sách tiền tệ (CSTT) chứ chưa được quyết định CSTT. Thống đốc vẫn là thành viên và tham gia mọi hoạt động của Chính Phủ. Các công cụ chính sách tiền tệ sử dụng cơ chế thị trường như lãi suất, thị trường mở, dự trữ bắt buộc…còn bị lấn át bởi các công cụ hành chính mệnh lệnh trực tiếp. Đặc biệt là công tác hoạch định chiến lược phát triển toàn ngành cả về mô hình phát triển, phương thức quản trị, cả về công nghệ và dịch vụ ngân hàng đồng thời giúp triển khai các quyết sách ấy đến với các NHTM đã từng có một thời rất hữu ích cho các NHTM thì mấy năm gần đây chức năng này đã ít được phát huy.
Bên cạnh những bất cập từ nội tại hệ thống NHTM và cơ quan quản lý thì những bất cập từ bản thân khách hàng cũng góp phần làm bức tranh họat đọng của các NHTM thêm ảm đạm: Đi lên từ một nước nghèo, lạc hậu và bị chi phối rất lớn bởi sức ỳ của cơ chế bao cấp cũ, hầu hết khách hàng của các NHTM nói chung và nhất là khách hàng của NHTMNN nói riêng vẫn có tư tưởng ỷ lại, coi vốn NHTM như vốn của Nhà nước và đòi được đáp ứng mọi lúc, mọi nơi, giá rẻ…Nhiều bộ phận khách hàng còn thực sự ít hiểu biết về pháp luật, thiếu năng lực quản lý, đạo đức kinh doanh yếu và sử dụng vốn sai mục đích, đầu cơ, lừa đảo và gian lận trong quan hệ tín dụng xuất hiện không ít. Tài sản thế chấp có khả năng phát mại thấp, quan hệ sở hữu phức tạp, khó khăn cho việc giải chấp, thu hồi nợ, trong khi quản trị khoản vay lại dựa chủ yếu vào đó.
Hướng tái cơ cấu NHTM : là cơ cấu lại các NHTM theo hướng minh bạch hóa lành mạnh hóa. Những NHTM nào sau một khoảng thời gian xác định theo lộ trình chung nếu vẫn không thể thực hiện được chương trình lành mạnh hoá bằng cách tự mình thay đổi cấu trúc sở hữu, không tìm được các bên thứ 3 bảo lãnh…thì nhất thiết sẽ phải có sự can thiệp của bên thứ 2 - NHNN bằng các cách: Thay đổi cơ cấu Hội Đồng lãnh đạo; Chuyển sang đối tượng bị quản lý theo tình trạng đặc biệt; Chuyển đổi danh mục dịch vụ/ chuyển đổi lĩnh vực hoạt động được phép cung ứng theo hướng phù hợp với năng lực quản trị kinh doanh của NHTM; Trong trường hợp khẩn cấp, đề nghị NHNN trực tiếp tham gia vào một bên mua lại cuối cùng đối với NHTM bị cơ cấu lại sở hữu sau các phương án đã đưa ra và bán lại sau đó sớm nhất có thể khi thị trường xuất hiện cơ hội thuận lợi.
Nhân cơ hội tái cấu trúc hệ thống các NHTM, các NHTM qui mô nhỏ và vừa nên chăng cùng tự nguyện tìm đến nhau hình thành nên nhóm liên kết và cùng tìm ra cho “nhóm mình” một NHTM mạnh để vinh danh lên làm NHTM trung tâm và cùng hoạt động theo mô hình “các ngân hàng vệ tinh chuyên doanh hóa xung quanh ngân hàng trung tâm” - Kiểu mô hình nhóm liên kết đã thành công ở một số nước – Theo đó, cùng đưa ra chiến lược “buôn có bạn, bán có phường” theo các cam kết về chia sẻ loại thị trường, sản phẩm, thông tin, lập quĩ ứng cứu…trong phạm vi nhóm. Cũng có thể coi đây là cơ hội vàng để một số NHTM vừa và nhỏ cùng “kêu gọi vốn” hoặc bán bớt cho NHTM đích để tôn vinh NHTM mạnh đó đứng ra làm Công ty mẹ - hình thành Tập đoàn tài chính mang logo của NHTM mẹ hoặc logo mới mà trong đó các NHTM “con” vẫn tồn tại là những NHTM độc lập, chuyên doanh, nhưng cùng có chung một “mẹ”: Có cùng Logo, cùng tôn chỉ mục đích, cùng chung chiến lược phát triển thị trường, cùng chung một dạng mô hình tổ chức, một kiểu cơ chế phân phối lợi ích định lượng, định tính theo Qui chế hoạt động của Tập đoàn; Tạo ra sân chơi chung có kỷ cương nghiêm ngặt, được ban hành bởi Hội Đồng tập đoàn và phát huy trí tuệ tập thể của các thành viên, tương hỗ nhau, phát huy tối đa sở trường, thị trường, uy tín của NHTM mẹ và của từng NHTM, theo đúng mô hình Tập đoàn tài chính hiện đại của thế giới./.
Trần Thị Thủy